บทบาทและหน้าที่สำคัญของ อถล. จะปฏิบัติงานร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่โดยไม่มีค่าตอบแทน ผ่านหน้าที่หลัก 5 ประการ
1. เป็นแบบอย่างที่ดี: ประพฤติตนในการจัดการสิ่งปฏิกูล ขยะมูลฝอย และการรักษาสิ่งแวดล้อม
2. เฝ้าระวังและสอดส่อง: ดูแลความเรียบร้อยและรายงานสถานการณ์ปัญหาสิ่งแวดล้อมหรือขยะในพื้นที่ให้ท้องถิ่นทราบ
3. ประชาสัมพันธ์ข้อมูล: สื่อสารและสร้างจิตสำนึกให้คนในชุมชนเห็นความสำคัญของการรักษาสิ่งแวดล้อม
4. เข้าร่วมกิจกรรม: ร่วมมือในกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือหน่วยงานรัฐจัดขึ้น
5. สร้างเครือข่ายความร่วมมือ: ประสานงานร่วมกับภาครัฐ เอกชน และเครือข่าย อถล. อื่นๆ เพื่อขับเคลื่อนงานสิ่งแวดล้อม